Stroke

Printer-friendly version

Kahulugan 

Ang stroke ay isang pinsala sa utak na nangyayari kapag ang daloy ng dugo sa utak ay nagambala o labis na nabawasan. Ang utak ay nakukulangan ng oxygen at mahalagang nutrisyon, at ang mga brain cell ay nagsisimulang mamatay sa loob lang ng ilang minuto. Sa kadahilanang iyon, ang stroke ay makokonsidera na isang medikal na kagipitan at kailangan ang mabilis na diagnosis at paggagamot. 

Mga Katotohanan 

Ang stroke, na madalas na tinatawag na “atake sa utak”, ay ang nangungunang sanhi ng kapansanan at kamatayan sa buong mundo. Ang stroke ay tumatama sa halos 800,000 mga Amerikano kada taon—na pumapatay sa halos 137,000 at habang buhay na binabago agn mga buhay noong mga nakaligtas. May tinatantiyang 6.5 milyong mga nakaligtas sa stroke na naninirahan sa Estados Unidos sa ngayon. Dati, ang mga stroke ay pinaniniwalaan na hindi magagamot, pero hindi na ganito ang kaso ngayon, lalo na sa mga mas makabagong paraang ginagamit ngayon. 

Mga Pangunahing Uri ng Stroke 

  • Ischemic stroke: Naging sanhi ng pagkakaharang sa isang artery, ay responsable sa halos 85% ng lahat ng mga stroke. Sa kabila ng masusing pagsusuri, maraming mga stroke na may ganitong uri ay mula sa di kilalang pinagmulan. Sa kabutihang-palad, ang mga pangontrang paggamot ay mabisa para sa lahat ng uri ng mga ischemic stroke. Ang pinakakaraniwang ischemic stroke subtype ay: 
    • Thrombotic stroke: Isang blood clot (thrombus) ay nabubuo sa artery sa leeg o utak. Ang mga artery na ito ay maaaring may pamumuo ng mga deposito ng taba na tinatawag na plaques. 
    • Embolic stroke: Isang pagbara na sanhi ng mga blood clot na bumubuo sa ibang parte ng katawan (karaniwang sa puso) at bumabalik sa utak. Isang karaniwang pinagmulan ay ang abnormal na indayog sa dalawang itaas na chamber ng puso (atrial fibrillation), na maaaring magdulot ng pamumuo ng clot. 
  • Hemorrhagic stroke: Ang hemorrhage ay nangangahulugang pagdurugo. Ang ganitong uri ng stroke ay sanhi ng  isang pagtulo o pagkasira ng artery sa utak o sa ibabaw nito. Ang nasabing mga pagkasira ay maaaring sanhi ng isang aneurysm (isang manipis at mahinang lugar sa isang artery wall) o ng isang malformation sa blood vessel system ng utak. Ang mga hemorrhage ay maaaring maganap sa utak mismo, o sa espasyo sa pagitan ng utak at sa protektibong panlabas na suson nito. Humigit-kumulang sa 15% ng lahat ng stroke ay sanhi ng hemorrhage. 
  • Transient ischemic attacks (TIAs): Madalas na tinatawag na mga mini-stroke, sa katunayan ang TIA ay mga maikling pagganap ng sintomas ng stroke, na madalas na tumatagal lang ng ilang minuto. Ang mga TIA ay madalas na sanhi ng pansamantalang pagbaba ng daloy ng dugo sa isang parte ng utak, at hindi nagdudulot o nag-iiwan ng halata at pangmatagalang mga epekto. Pero ang mga TIA ay makokonsiderang mga babala na nagpapahiwatig ng mas malaking peligro para sa isang stroke, at kailangang masuri kaagad ng isang manggagamot. 

Mga Sintomas 

Ang mga hudyat ng babala ng stroke at TIA ay pareho, at may kasamang biglaan o sunod-sunod na pagbubuo ng: 

  • Malubhang pamamanhid, kahinaan, o pagkaparalisa ng mukha, braso, o binti, lalo na sa isang parte lang ng katawan. Kung hindi ninyo magawang iangat ng sabay-sabay ang mga braso sa ibabaw ng ulo, o kung hindi ninyo magawang ngumiti ng normal, maaaring nagkakaroon kayo ng stroke. 
  • Ang biglaang kawalan ng balanse, pagkahilo, at kawalan ng koordinasyon. 
  • Biglaang paglabo at paghina ng paningin sa isa o dalawang mata, o nadodoble ang paningin. 
  • Biglaang pagkalito, kahirapan sa pananalita o pag-uunawa ng mga simpleng pangungusap. Kung hindi ninyo maulit ang mga simpleng pangungusap, maaaring nakakaranas kayo ng stroke. 
  • Ang matindi at hindi maipaliwanag, at nasa isang partikular na lugar na pananakit ng ulo na mabilis na lumalala, ay maaaring may kasabay rin na pagsusuka. 

Ang stroke ay may mas mataas ang posibilidad na mangyari kung mayroong higit pa sa isang hudyat ang lumilitaw. Gayunman, maraming iba pang mga kondisyon ang maaaring katulad ng stroke, at mahalagang may medikal na propesyonal na magpasya sa sanhi ng mga sintomas na ito. Mahalagang malaman kung paano makilala ang mga sintomas na ito, at kung maaari, isulat kung kailan nagsimula ang mga ito. Kahit na hindi maaaring magdulot ng pananakit ito at maaaring mawala rin kaagad, may malilinaw na mga hudyat ng babala na nakaranas ng isang stroke o maaaring malapit na itong mangyari. Mahalaga ang bawat saglit: mas madali kayong maggamot (mas mainam kung sa loob ng 60 minuto), mas mataas ang posibilidad na mababawasan ang permanenteng pinsala. Kung makaranas kayo ng anumang mga hudyat ng babala ng isang stroke, makipag-ugnayan sa inyong doktor o sa tagapagbigay ng pangangalaga ng kalusugan, magpunta sa emergency room, o tumawag sa 911 kaagad! 

Pagkilala sa sakit 

Ang wastong pagtukoy sa pinagbabatayang sanhi at lokasyon ng stroke ay siyang magpapasya sa klase ng paggagamot. Ang napabuting teknolohiyang medikal ay lubos na nagpaunlad sa kakayahan sa tamang pag-diagnose sa stroke at pagsuri sa pinsala sa utak. Gayunman, hindi parating madaling makilala ang maliliit na stroke dahil ang mga sintomas ay maaaring bale-walain lamang ng pasyente at pamilya dahil ang mga pagbabago at tila sanhi ng pagtatanda, o maaaring malito sa mga sintomas ng iba pang mga neurological na sakit. Tulad nang nakasaad sa itaas, anumang pagganap ng hudyat ng isang stroke ay kailangan ang madaliang medikal na pagsusuri. Ang mga propesyonal sa pangangalaga ng kalusugan ay nagsasabing “ang oras na nawala ay utak na nawala.”  

Mga Kadahilanan sa Panganib 

Ang ilang mga dahilan sa panganib ay nagpapataas sa posibilidad na makaranas ng stroke ang isang tao. Ang mga panganib na ito ay kinabibilangan ng mga nakokontrol na sanhi (mga bagay na mababago ninyo) at hindi nakokontrol (iyong mga hindi ninyo mababago). Ang mabuting balita ay higit sa kalahati ng lahat ng mga stroke ay maiiwasan sa pamamagitan ng medikal na atensyon at mga pagbabago sa pamumuhay. 

  • Hypertension (high blood pressure): Ang panganib sa stroke ay nagsisimula sa patuloy na pagtaas ng presyon ng dugo na higit pa sa 115/75. Ang mataas na presyon ng dugo, na siyang pangunahing sanhi ng stroke, ay pinipinsala ang artery walls at maaaring magpataas sa pagkakaroon ng blood clot, na humahantong sa pamumuo ng mga clot siyang dahilan ng stroke. Habang ang alta presyon ay maaaring magpataas sa stroke ng dalawa hanggang anim na beses, ang pagkokontrol ng presyon ng dugo ay malaki ang naibabawas sa panganib. Mayroong ilang mga gamot para makatulong na makontrol ang alta presyon. 
  • Paninigarilyo: Ang paninigarilyo ay domudoble sa inyong panganib na magka-stroke. Dagdag pa sa pagsisira ng inyong mga baga, ang paninigarilyo ay pumipinsala rin sa mga blood vessel wall, pinapabilis ang paninigas ng artery, mas nahihirapan gumana ang inyong puso, at nagpapataas ng presyon ng dugo. Ang pagkakalantad sa second-hand smoke ay nagpapataas rin sa panganib ng isang stroke. Ang mabuting balita ay, kung huminto kayo sa paninigarilyo ngayon, sa loob ng dalawa hanggang limang taon, ang inyong panganib na magka-stroke ay pareho noong isang hindi pa naninigarilyo. 
  • Mataas na cholesterol at sobrang timbang: Ang antas ng cholesterol na 200 o mas mababa pa ay pinakamainam para sa may sapat na gulang. Ang sobrang cholesterol ay maaaring mamalagi sa artery walls at hahantong kalaunan sa pagkakabara ng mga vessel. Ang pagiging sobra sa timbang ay nagpapahirap sa buong circulatory system at magiging mas madali kayong makaramdam ng iba pang mga panganib na magka-stroke, tulad ng mataas na presyon ng dugo. Ang uri ng pamumuhay kung saan parati kayong nakaupo ay mapanganib rin. Ang paggamit ng mga cholesterol-lowering statin drugs ay nagpapababa sa panganib ng isang stroke. 

Maaaring hindi ninyo mabago ang mga sumusunod na bagay, ngunit ito ay lubos na mababawasan ang epekto nito sa inyong pangkalahatang panganib ng magka-stroke sa pamamagitan ng pagtutuon ng pansin sa mga nakokontrol na bagay na nakalista sa itaas. 

  • Edad: Kahit na may mga kabataang nagkakaroon ng stroke, ang panganib ay dumodoble sa bawat dekada makalipas ang edad na 55 taong gulang. 
  • Kasarian: Ang mga kalalakihan ay madalas na mas nanganganib sa stroke kaysa sa mga kababaihan. 
  • Lahi: Ang mga African-American ay may dobleng panganib ng stroke kaysa sa mga Caucasian. 
  • Kasaysayan sa Pamilya: Ang kasaysayan sa pamilya ng stroke ay nangangahulugan na mas nanganganib kayo. 
  • Diabetes: Ang mga problema sa circulation na may kaugnayan sa sakit ay maaaring magpataas ng panganib na magka-stroke kahit na ang blood sugar at insulin level ay maingat na pinapamahalaan. 
  • Cardiovascular disease: Ang pagkakaroon ng atake sa puso ay nagpapataas sa panganib na magka-stroke kayo. Isang karagdagang factor ay ang isang di karaniwang karamdaman ng puso na tinatawag na atrial fibrillation (AF), isang partikular na uri ng abnormal na tibok ng puso na nakaka-apekto sa higit sa isang milyong mga Amerikano. Karaniwan, ang lahat ng apat na chamber ng inyong puso ay pare-pareho ang ritmo, na mula 60 hanggang 100 beses kada minuto. Sa taong may AF, ang kaliwang atrium ay maaaring mabilis na tumibok at di makontrol nang hanggang kasing bilis ng 400 beses kada minuto. Kung hindi ito magamot, ang AF ay maaaring magpataas sa inyong panganib na magka-stroke ng apat hanggang anim na beses. May mga gamot na makakatulong gamutin ang kondisyong ito. 
  • Paulit-ulit na stroke: Ang personal na kasaysayan ng isang stroke ay nagpapataas sa inyong panganib na makaranas ulit ng stroke. Ang tumaas na panganib ay tumatagal ng humigit kumulang sa limang tao at bumababa kalaunan; ang pinakamataas na panganib ay nasa unang ilang buwan. Dagdag pa sa pagtutuon ng pansin sa nakokontrol na mga panganib ng stroke, ang mga nakaligtas mula sa stroke ay maaaring makinabang mula sa inireresetang gamot para mabawasan ang panganib ng stroke. 
  • Mga TIA: Ang pagkakaroon ng transient ischemic attack (TIA) ay nagpapataas sa inyong panganib na magkaroon ng matinding stroke sa loob ng isang buwan, madalas sa loob ng dalawang araw. Ang mga gamot, kasama na dito ang aspirin, ay maaaring ireseta para makatulong na maiwasan ang stroke sa hinaharap. 

Dagdag sa mga panganib na nakasaad sa itaas, ang stroke ay nauugnay rin sa matinding pagkagumon sa alak (lalo na ang binge drinking); paggamit ng bawal na gamot tulad ng cocaine at methamphetamine; mas mataas na bilang mga red blood cell; mga migraine headache with aura (mga visual disturbance); mga birth control pills, at hormone replacement therapy with estrogen. Walang direktang ugnayan ang napakita pa sa pagitan ng stress at stroke. Tulad ng maraming iba pang mga kondisyon, ang pag-e-ehersisyo ng kahit man lang 30 minuto sa kadalasan ng linggo ay magpapabawas sa inyong panganib na magka-stroke.  

Paggagamot 

Ang isang dahilan sa maagap na pagsusuri sa mga hudyat ng stroke ay dahil natuklasan ng mga mananaliksik na ang pinsala sa utak na may kinalaman sa stroke ay maaaring umabot sa higit pa lugar na kinasasangkutan ng stroke, at maaaring lumala sa loob ng unang 24 oras. Hangad ng medikal na kawani na limitahan o iwasan ang pangalawang pinsala sa angkop na pamamahala sa partikular na medikasyon sa loob ng ilang mga oras makalipas ang stroke. 

Kapag naganap ang isang stroke, ang pagkaka-ospital ay kinakailangan para mapagpasyahan ang sanhi at uri ng stroke at para gamutin o maiwasan ang higit pang mga komplikasyon. Ang paggagamot sa pamamagitan ng pag-oopera at pati na rin mga gamot ay maaaring kakailanganin. 

Sa sandaling ang kondisyon ng nakaligtas sa stroke ay napatatag na at ang mga neurological na kakulangan ay tila hindi na sumusulong, magsisimula na ang rehabilitasyon. Hindi nagagamot ng rehabilitasyon ang isang stroke. Sa halip, nakatuon ito sa pagpapabawas ng permanenteng pinsala at pagpapahusay sa kakayahang umangkop. Maaaring kabilang sa rehabilitasyon ang masinsinang pagsasanay sa iba’t ibang bagay kabilang na ang pagkilos, balanse, pananaw sa espasyo at katawan, pagkontrol sa bowel/bladder, lengguwahe, at mga bagong paraan ng psychological at emosyonal na pag-aangkop. Ang mga stroke rehabilitation program ay binubuo ng pinagkakaisang pagsisikap ng maraming mga propesyonal sa kalusugan. 

Humigit-kumulang sa 80% ng lahat ng mga nakaligtas sa stroke ay may kakulangan sa pisikal, paningin at pananalita na maaaring matulungan sa pamamagitan ng rehabilitasyon. Kung minsan, ang mga tao ay hindi nakakatanggap ng mga serbisyo na kailangan nila dahil hindi sila ipinadala sa kanila o dahil sinasabi ng mga insurer na hindi nila sakop ang gastusin. Maaaring kailangan ninyong magtanong at maging mapilit para makuha ang tulong na kailangan ninyo. Ang isang hospital discharge planner ay maaaring makatulong sa mga referral sa mga rehabilitation center. Makakatulong rin ang isang social worker sa pagsasagawa ng mga espesyal na kaayusan para sa long-term care at mga referral sa mga mapagkukuhanan ng impormasyon sa komunidad.  

Mga Epekto Pagkatapos ng isang Stroke 

Ang paggaling mula sa isang stroke ay paiba-iba: may mga taong lubusan ang paggaling habang ang iba naman ay magkakaroon ng banayad, katamtaman, o malubhang mga kapansanan. Ang pinakamabilis na paggaling ay nagaganap sa unang 30 araw makalipas ang stroke. Ang mga tiyak na epekto makalipas na magka-stroke na nararanasan ng mga nakaligtas sa stroke ay depende sa lokasyon at saklaw ng stroke at kung gaano kadalas siya nakatanggap ng paggagamot. Ang mga stroke na nagaganap sa kaliwang hemisphere (kalahati) ng utak na makaka-apekto sa komunikasyon at memorya, at pati na rin ang pagkilos ng kanang bahagi ng katawan. Ang mga stroke na nagaganap sa kanang hemisphere ng utak na makaka-apekto sa spatial at perceptual na mga kakayahan, at pati na rin ang pagkilos sa kaliwang parte ng katawan. 

Kahit na walang dalawang taong nakaligtas sa stroke ang makakaranas ng eksaktong parehong mga pinsala o kapansanan, ang pisikal, cognitive, at emosyonal na mga sintomas na karaniwan sa maraming mga nakaligtas ay kinabibilangan ng: 

  • Paralysis o kahinaan: Karaniwang nasa isang parte ng katawan, kasama ang mukha at bibig. Ang mga pasyente ay may kahirapan na lumunok o makaranas ng pagpapabaya sa isang panig (hindi pinapansin o nakakalimutan ang naapektuhang parte ng katawan). 
  • Mga problema sa paningin: Ang pasyente ay maaaring hindi makapag-focus, maaaring may blind spot, o maaaring may mga problema sa peripheral vision. 
  • Mga kahirapan sa komunikasyon: Aphasia ay isang katawagan na ginagamit para ilarawan ang isang koleksyon ng mga kakulangan sa komuniaksyon, kasama ang mga problema sa pananalita, pag-uunawa, pagbabasa, at pagsusulat. 
  • Emotional lability: Ang hindi makontrol at hindi maipaliwanag na mga pag-iyak, galit, o pagtawa na may walang koneksyon sa aktuwal na katayuan ng damdamin ng pasyente. Ang mga pangyayaring ito ay karaniwang biglaang gagawin at biglaan ding mawawala at maaaring ito mabawasan sa paglipas ng panahon. 
  • Depression: Ang pagkabalisa (lalo na ang posibilidad ng pagkakaroon ng isa pang stroke) at depression ay pangkaraniwan pagkatapos ng isang stroke, at maaaring may parehong physiological at psychological na mga sanhi. Maaaring magrekumenda ng mga gamot para makatulong na maibsan ang mga sintomas na ito. 

Pag-aalaga 

Ang pag-aalaga sa isang taong may stroke ay mapanghamon. Ang pag-uugali, memorya, komunikasyon, at pisikal na mga kakayahan ay maaaring maapektuhan lahat ng stroke. Kapag ang isang mahal sa buhay ay agad na naospital makalipas ang isang stroke, ang mga pamilya ay karaniwang tumutulong para makapagbigay ng impormasyon tungkol sa kasaysayan at sintomas ng pasyente, suriin ang mga paggamot, ipahayag ang mga kagustuhan ng pasyente ukol sa pag-aalaga, at karaniwang naglilingkod bilang ugnayan sa pagitan ng kawani ng ospital at ng pasyente. Kayo ay biglang nagiging boses at tagapagtanggol ng pasyente. 

Sa pagsulong ng paggamot, kayo, bilang pangunahing caregiver, ay maaaring kabilang rin sa pagpili ng rehabilitation facility, pagsasaayos ng mga home care service, pagkakaloob ng transportasyon, paglalagay sa ayos ng bahay, at pagluluto, at pakikipag-usap sa mga manggamot at mga kawani sa rehab. Habang lumilipas ang panahon at patuloy at nananatili pa rin ang kakulangan, maaari ring pakikitunguhan ninyo ang depresyon ng pasyente, mga pangangailangan sa pisikal na pag-aalaga, pag-aayos ng home care at occupational, speech, o physical therapy, pagpapadali ng komunikasyon kung may kapansanan sa pananalita, at pagbibigay-sigla sa kaisipan at sa pakikipag-kapwa.  

Makakatulong din na tandaang hindi kayo nag-iisa sa gawaing ito—mayroong mga tulong sa komunidad at mahalagang hingin ito. Ang rehab ay maaaring isang mahabang proseso na may mabagal at minsan paiba-ibang progreso—ang paggaling ng bawat isa ay iba. Ang inyong tungkulin bilang tagapagtaguyod ay magpapatuloy. Habang nagpapagaling, subukan na tumutok sa mga kakayahan ng pasyente kaysa sa mga limitasyon nito, at bigyan ng lakas at pag-asa ang lahat ng bagong nagawa, maliit man ito o malaki. 

Kahit na ang pag-aalaga sa isang mahal sa buhay ay parang sobrang nakakapagod, subukang alamin at asikasuhin ang sariling kalusugan at ang anumang mga bagay na nagdudulot ng pagkabalisa na maaaring makaka-apekto sa inyo. Para maiwasan ang sobrang pagkahapo bilang caregiver, subukan na kumuha ng sapat na tulog, kumain ng malusog, asikasuhin ang inyong sariling mga medikal na pangangailangan, at mag-ehersisyo kung kailan puwede. 

Ang counseling at respite help (na nangangahulugan na pagpapahinga sa pag-aalagang ipinagkakaloob ng isang miyembro ng pamilya, kaibigan, o kinuhang care provider) ay maaaring makapagbigay sa inyo ng panahon para sa inyong sarili para mapanumbalik at maisaayos ang inyong enerhiya para sa mga haharapin na gawain. Tiyakin na humingi ng tulong kapag nararamdaman ninyo na kailangan ninyo nito. Ang pagkuha ng suporta para sa inyong sarili, at pati na rin para sa inyong mahal sa buhay, ay kinakailangan at mapapakinabangan para sa parehong tao na inaalagaan ninyo at para rin sa inyo.  

Mga Pinagkukuhanan ng Impormasyon at Tulong 

Family Caregiver Alliance 
National Center on Caregiving 

(415) 434-3388 | (800) 445-8106 
Website: www.caregiver.org 
E-mail: [email protected] 
FCA CareJourney: www.caregiver.org/carejourney 
Family Care Navigator: www.caregiver.org/family-care-navigator 

Hangad ng Family Caregiver Alliance (FCA) na mapahusay ang kalidad ng buhay para sa mga caregiver sa pamamagitan ng edukasyon, mga serbisyo, pananaliksik, at pagtatanggol. Sa pamamagitan ng National Center on Caregiving nito, ang FCA ay naghahandog ng impormasyon sa kasalukuyang social, pampublikong patakaran at mga isyu sa pag-aalaga, nagkakaloob ng tulong sa pagde-develop ng pampubliko at pribadong mga programa para sa mga caregiver. Para sa mga residente ng mas nakalalawak na San Francisco Bay Area, ang FCA ay nagkakaloob ng direktang serbisyo ng suporta sa mga pamilya para sa mga caregiver noong may mga stroke, Alzheimer’s disease, ALS, pinsala sa ulo, Parkinson’s disease, at iba pang nagpapahinang karamdamang pangkalusugan na nararanasan ng mga adult. 

Fact at Tip Sheets ng FCA 

Isang listahan ng lahat ng mga fact at tip ay available online sa www.caregiver.org/fact-sheets. 

  • Pagkukuha ng In-Home (Namamalagi sa Bahay) na Tulong 
  • Pagpaplano sa Paglalabas Mula sa Ospital: Isang Gabay para sa Mga Pamilya at Caregiver 

Iba Pang Mga Organisasyon at Link 

Next Step in Care 
www.nextstepincare.org 
Ang United Hospital Fund ay naglalaman ng komprehensibong impormasyon at payo para makatulong sa mga caregiver sa pamilya at mga provider sa pangangalaga ng kalusguan na makapagplano ng mga transisyon para sa mga pasyente. Available ang mga pagsasalin-wika sa wikang Espanyol. 

National Stroke Association 
www.stroke.org 
Ang National Stroke Association ay nagtuturo, nagbibigay impormasyon at referral, at pananaliksik sa stroke para sa mga pamilya, mga propesyonal sa pag-aalaga ng kalusugan, at iba pang interesado o apektado ng stroke. 

American Stroke Association 
www.strokeassociation.org 
Ang American Stroke Association ay naghahandog ng impormasyn at mga sponsor program at mga support group sa buong bansa para sa mga nakaligtas sa stroke at mga miyembro ng pamilya. 

AbleData 
www.abledata.com 
Ang AbleData ay nagkakaloob ng may layuning impormasyon tungkol sa mga produkto ng assistive technology at rehabilitation equipment. 


Ng Family Caregiver Alliance at nirepaso niThelma Edwards, R.N., National Stroke Association, at Freddi Segal-Gidan, P.A., Ph.D. © 2016-2020 Family Caregiver Alliance. All rights reserved.

Date: 
Monday, September 14, 2020